To International Science Council (ISC), στο οποίο συμμετέχει ως πλήρες μέλος η Κυπριακή Ακαδημία Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών, δημοσίευσε Δήλωση με τίτλο ‘Protecting the role of science as a global public good in an era of geopolitical competition’. Η Δήλωση ζητά την προστασία της επιστημονικής ελευθερίας και της συνεργασίας σε μια περίοδο γεωπολιτικής περιχαράκωσης, αναγνωρίζοντας την επιστήμη ως διεθνές δημόσιο αγαθό και ως θεμελιώδες δικαίωμα. Ακολουθεί η Δήλωση:
Η επιστήμη διαμορφώνεται ολοένα και περισσότερο από τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό, τα κατεστημένα συμφέροντα και τις διαμάχες για τεχνολογικά πλεονεκτήματα και πλεονεκτήματα ως προς τους πόρους. Αυτό διαβρώνει την ικανότητα της επιστήμης να υπηρετεί τις κοινωνίες και να αντιμετωπίζει κοινές παγκόσμιες προκλήσεις, ενώ παράλληλα εντείνει την πολιτικοποίησή της και την υποταγή της σε στρατηγικά και ειδικά συμφέροντα.
Η επιστήμη είναι τόσο θύμα αυτών των εξελίξεων, όσο και δύναμη που μπορεί να επιδεινώσει συγκρούσεις και εντάσεις. Ο σημερινός ανταγωνισμός γύρω από κρίσιμες τεχνολογίες (συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών εξοπλιστικών ανταγωνισμών), αναδεικνύει την εγγενή διττή φύση της χρήσης της επιστημονικής γνώσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο αξιόπιστος ρόλος της επιστήμης ως παγκόσμιου δημόσιου αγαθού, ενός κοινού πόρου που ωφελεί όλους και παραμένει ελεύθερα προσβάσιμος, κινδυνεύει να υπονομευθεί ολοένα και περισσότερο από τον στρατηγικό ανταγωνισμό και τον γεωπολιτικό κατακερματισμό.
Καθώς η πολιτική και ιδεολογική παρέμβαση επηρεάζει όλο και περισσότερο τις ερευνητικές στρατηγικές και αποτελέσματα, η χρήση επιστημονικών δεδομένων στη χάραξη πολιτικής στρεβλώνεται. Η αυξανόμενη πολιτικοποίηση και ο κατακερματισμός των επιστημονικών συστημάτων περιορίζουν σταδιακά τη συνεργασία και την ανταλλαγή δεδομένων, ενώ καθιστούν την πρόσβαση στην επιστημονική γνώση ολοένα και πιο άνιση. Ταυτόχρονα, η προτεραιοποίηση γεωπολιτικών και ειδικών συμφερόντων καλλιεργεί κουλτούρες επιστημονικής εσωστρέφειας και επιταχύνει τη διάβρωση της δυνατότητας των ερευνητών να διεξάγουν έρευνα ελεύθερα και, σε ορισμένα πλαίσια, υπεύθυνα.
Κανένα επιστημονικό σύστημα δεν είναι απρόσβλητο απέναντι σε πιέσεις, εσωτερικές ή εξωτερικές. Οι περιορισμοί στον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται και διαμοιράζεται η επιστήμη δεν περιορίζονται σε εύθραυστα ή πληττόμενα από συγκρούσεις περιβάλλοντα, αλλά είναι εμφανείς σε όλες τις περιοχές και σε όλα τα επίπεδα επιστημονικής ικανότητας. Οι πρόσφατες εξελίξεις δείχνουν ότι η πολιτική παρέμβαση επηρεάζει πλέον ερευνητικά συστήματα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν προστατευμένα από τέτοιες πιέσεις. Οι αυξανόμενοι περιορισμοί στην ακαδημαϊκή ελευθερία παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένης της αποδυνάμωσης της θεσμικής αυτονομίας, συνιστούν μια μετασχηματιστική απειλή για την ικανότητα της επιστήμης να επικοινωνεί πέραν από σύνορα και διαχωριστικές γραμμές. Οι παρατεταμένες συγκρούσεις έχουν αποσταθεροποιήσει τις εθνικές ερευνητικές υποδομές και συμβάλλουν σε μια παρατεταμένη διαδικασία απώλειας ταλέντου. Ο εκτοπισμός των επιστημόνων και η απώλεια του έργου τους αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες απειλές που αντιμετωπίζει το παγκόσμιο ερευνητικό οικοσύστημα, ολοένα και περισσότερο και στη Δύση. Η αποδυνάμωση των εθνικών ερευνητικών συστημάτων, που προκαλείται από άμεσες επιθέσεις σε ιδρύματα και προσωπικό, αποτελεί πολεμικό όπλο. Στο μέλλον, οφείλουμε, ως παγκοσμίως διασυνδεδεμένη επιστημονική κοινότητα, να αναπτύξουμε αποτελεσματικότερους μηχανισμούς προστασίας και αποκατάστασης.
Οι πιο πιεστικές προκλήσεις των κοινωνιών μας, όπως η κλιματική αλλαγή, η περιβαλλοντική υποβάθμιση, οι απειλές για τη δημόσια υγεία, οι τεχνολογικές ανατροπές και συγκρούσεις, θα επωφεληθούν από μια κοινή στρατηγική προστασίας. Οι απαντήσεις σε αυτές τις παγκόσμιες προκλήσεις εξαρτώνται από ανεξάρτητη, διαφανή και διεθνώς διαθέσιμη επιστημονική γνώση και από μια κοινή κατανόηση. Καθίσταται επιτακτική μια πλανητική αντίληψη διαχείρισης και επίλυσης προβλημάτων πέρα από εθνικά και περιφερειακά σύνορα, καθώς τα κατακερματισμένα ή περιορισμένα επιστημονικά συστήματα δεν μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτές τις απαιτήσεις. Οι επιστήμονες πρέπει να συνεργαστούν για να αναγνωρίσουν, να προστατεύσουν και να υπερασπιστούν το δικαίωμα όλων των ανθρώπων να συμμετέχουν και να ωφελούνται από την επιστήμη.
Αυτό το δικαίωμα παρέχει ένα θεμελιωμένο και πρακτικό πλαίσιο για την κατανόηση και αντιμετώπιση των παραπάνω προκλήσεων, επιβεβαιώνοντας τόσο το καθολικό δικαίωμα πρόσβασης και συμβολής στην επιστημονική γνώση με υπεύθυνο τρόπο, όσο και τις υποχρεώσεις των κρατών να διασφαλίζουν τις κατάλληλες συνθήκες για αυτό. Συνδέει το επιστημονικό εγχείρημα με τους στόχους της βιωσιμότητας, της ισότητας και της ευημερίας, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Τονίζοντας ότι οι (μη στρατιωτικές) επιστημονικές υποδομές και προσωπικό θα πρέπει, κατ’ ελάχιστον, να αντιμετωπίζονται ως προστατευόμενοι και όχι νόμιμοι στόχοι, αναγνωρίζει ότι η αποκατάσταση της επιστημονικής ικανότητας μετά από επιθέσεις, είναι ουσιώδης για την εθνική, περιφερειακή και διεθνή ευημερία και οικονομική σταθερότητα.
Απαιτείται επειγόντως συντονισμένη δράση για την προστασία των συνθηκών υπό τις οποίες το δικαίωμα συμμετοχής και ωφέλειας από την επιστήμη μπορεί να ασκείται πλήρως και υπό τις οποίες η επιστήμη μπορεί να λειτουργεί ως παγκόσμιο δημόσιο αγαθό. Αυτό σημαίνει:
- ότι τα μέλη του ISC συνεργάζονται με τους ομολόγους τους και τις κυβερνήσεις για τη διασφάλιση της επιστημονικής ελευθερίας και ακεραιότητας από πολιτικές, ιδεολογικές και αθέμιτες παρεμβάσεις που σχετίζονται με ζητήματα ασφάλειας·
- ότι οι κυβερνήσεις και οι περιφερειακοί και πολυμερείς φορείς επιστήμης εργάζονται για τη διατήρηση των διεθνών συνεργασιών, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τις εύλογες ανησυχίες ασφάλειας με αναλογικό τρόπο·
- ότι δίνεται προτεραιότητα στην προστασία των επιστημόνων, των δεδομένων και των ερευνητικών υποδομών, ιδιαίτερα σε συνθήκες κρίσης, σύγκρουσης ή αστάθειας, μέσω κατάλληλων μέσων προετοιμασίας και ανασυγκρότησης.
Οι προτεραιότητες αυτές περιλαμβάνουν τη διασφάλιση ότι υπάρχει συστηματική ενσωμάτωση επιστημονικών τεκμηρίων στη λήψη πολυμερών αποφάσεων. Σε έναν αλληλεξαρτώμενο κόσμο, όπου οι αποφάσεις έχουν διασυνοριακές συνέπειες, η διασφάλιση μιας ανεξάρτητης, υπεύθυνης, ανοιχτής και διεθνώς συνεργατικής επιστήμης είναι ουσιώδης για την υπεύθυνη άσκηση της κυριαρχίας. Η επιστημονική γνώση, που είναι κρίσιμη για την προώθηση και προστασία των παγκόσμιων κοινών αγαθών, δεν πρέπει να υποτάσσεται σε στενά εθνικά συμφέροντα.
Η επιστήμη προσφέρει μέγιστη αξία της, συμπεριλαμβανομένης της διακυβέρνησης των παγκόσμιων κοινών αγαθών, όταν λειτουργεί ως συνεργατικό εγχείρημα και πραγματικά παγκόσμια προσπάθεια, όταν παράγει γνώση, καινοτομία και συμβάλλει στην επίλυση παγκόσμιων προβλημάτων. Ταυτόχρονα, το παγκόσμιο επιστημονικό σύστημα πρέπει να προσαρμοστεί στις πραγματικότητες του γεωπολιτικού ανταγωνισμού, χωρίς να εγκαταλείψει τις αρχές της ανοιχτοσύνης, της συνεργασίας και της επιστημονικής ανεξαρτησίας.
Η Δήλωση είναι διαθέσιμη, στα αγγλικά, μαζί με τις σχετικές παραπομπές, στην ιστοσελίδα του ISC: https://council.science/statements/science-geopolitical-competition/